مقدمه :

امپراطوری عظیمی از مغو لستان بر می خیزد و طی سه ربع قرن از دریای زرد تا افریقای شمالی و از قطب شمال تا نزدیکی های استوا گسترش می شود باشچی این قدرت بزرگ ، خان بزرگ چنگیز خان می باشد که علاوه بر گسترش قلمروش در سطح گسترده ای از جعرافیای جهان مثل یک الهه مورد پرستش برای ملت مغول قرار می گیرد و قوانینش (یاسا) حتی الان نیز مورد استفاده مراکز بزرگ نظامی و اجتماعی امروز می باشد ، مردی که ذهن نظامی و روانشناسی او را کمتر کسی در تاریخ یکجا داشته است. از پی ظهور مغولان در تاریخ که به نظر راقم این سطور مثل یک پرسه کشاورزی به سه قسمت تقسیم میشود:«الف: مرحله شخم زنی مرحله ایست که مغولان سلسله های حاکم زمان را که اکثرا ترک می باشند از صحنه سیاسی و اجتماعی محو میکنند که کوتاهترین مرحله می باشد ب: مرحله کاشت که به مثابه سازگاری و شناخت عمیق تمدنها و ملل تحت فرمان و ج : مرحله باروری و شکوفایی که در ان از بطن امپراطوری بزرگ مغولان خاقانی و امیر نشین های زیادی می زاید و با ظهور سلسله هایی چون ایلخان ، بابریان و …. شاهکارهای بزرگی از معماری ایجاد می شود و عالمان بزرگی پا به عرصه علم می گذارند و طولانی ترین مرحله مغولان به عنوان حاکم در متصرفات خویش می باشند.» تحولات موثر و مفید زیادی برای کل بشر رخ می دهد. از جالب ترین نکات ظهور این امپراطوری می توان به ترس از اروپا از تحت هجوم قرار گرفتن توسط انهاست به همین دلیل از همان ابتدا شاهد تکاپو برای منحرف کردن مسیر هجوم مغولان از اروپاست چون به حق از ورود مغولان و برچیده شدن حکومت کلیسا می ترسند اما این دین اسلام است که استعداد سپاهیگری و قدرت فکر ی مغول را در جهت بهتری بکار می گیرد و در واقع از ان بهره برداری می کند . و به قول سیاست مداران امروز تهدید را تبدیل به فرصت می کند قدرتی که بطور  مسلم به دو دلیل بود:«الف: قدرت هدایتی اسلام که بطور حتم هیچ دین دیگری ندارد و ب: بودن ضمیمه های یکتا پرستی در اقوام مغول می باشد.» به اسلام می گرود و قریحه ذاتی خود را برای همیشه چون خونی تازه در رگهای اسلام می کند.

سیر قدرت گیری چنگیز خان

برسی سیر قدرت گیری خان بزرگ بدونه در نظر گرفتن سیاست های نظامی وی ناممکن می باشد و با اینکه در ابتدا به پرداخت جداگانه به این دو مقوله بود لکن انجام اینکار را غیر علمی یافتم ." تموچن" پسر ارشد" یسوکای بهادر"رئیس قبیله" قیات-برجیقین"از قبایل مغول می باشند با قتل پدرش توسط تاتارها ، به علت جدایی قبایل تحت امرش به تحریک قبیله «تایچوت» همراه با خانواده اش به جنگلها پناه برد . مادرش «هوآلون اوجین» به زنده نگه داشتن آتش انتقام در دل وی کمک فراوانی کرد. تایچوت ها برای در امان ماندن از کینه جوئیهای وی به انها یورش بردند. تموچن طی فرار ناموفقی دستگیر شد ولی شبانگاه با مجروح کردن نگهبان خویش با مساعدت تعدادی از تایچوت ها می گریزد و به خانواده اش می پیوندد. یسوکای اندکی قبل از قتلش ،«برته»-دختردائی ساچان-از روسای قبیله قنقرات را برای تموچن خواسگاری کرده بود، تموچن به منظور یافتن یک متحد مقتدر ، بنز دائی ساچان می رود و با استقبال گرم او ، همسرش را به خانه می آورد. بعد از این موفقیت به نزد «اونگ خان» رئیس مقتدر قبایل کارائیت میرود که علاوه بر اینکه با «یسوکای بهاری » اندای ( اندای نوعی پیمان برادر خوانده گی بود مابین کسایی که از کودکی با هم بزرگ شده بودند و بین اقوام مختلف ترک و مغول مرسوم بود و کسایی که این پیمان را می بستند در صورت نیاز به همدیگر کمک می کردنند. 1) محسوب می شد حکومت خویش را نیز مدیون وی بود . اونگ خان بدین سبب وبه خاطر ادای دین در قبال پسر متحد وفادارش به تموچن وعده مساعدت می دهد .2

بزودی اتفاقی رخ داد که موجب اوج گرفتن اقبال تموچن شد قبیله مرکیت به اوردوی او می تاز د و موفق می شود تا «برته» همسر وی را به اسارت ببرند. تموچن به نزد اونگ خان می رود و حمایت عملی وی برای حمله به مرکیتها جلب کند. جاموقه نیز که همبازی ایام کودکی تموچن و آندای او نیز محسوب می شد به دعوت تموچن پاسخ مثبت می دهد. حمایت دوخان مفتدر دوخان از وی ، در کنار دزدیده شدن همسرش که به حیثیت تمام جنگجویان پراکنده پدرش لطمه می زند سبب شد تا انها نیز به دور او جمع شوند و تموچن در راس ده هزار جنگجوی پدرش قرار گرفت.3

عملیات مشترک سه متحد شروع شد و مرکیتها به آسانی تارومار گشتند و «برته» از اسارت نجات یافت. تموچن پس از پیروزی موفقیت امیز بر مرکیتها و قدردانی از دو متحد خویش ، ترجیح می دهد تا به منظور اطمینان هر چه بیشتر از تثبیت موفقیت سیاسی خویش در کنار جاموقه به کوچ جنگجویانش بپردازد. بعد از یک سال و نیم تموچن به علت گرایش جمع کثیری از جنگجویان تحت امر جاموقه به خویش و تجربیاتی که در این مدت ، در فرماندهی بر جنگجویان پدرش یافته بود از جاموقه جدا می شود. به زودی بخش قابل توجهی از جنگجویان جاموقه به او می پیوندند ، و با اهدای لقب چنگیز خان به او ، وی را رئیس و پیشوای خود قرار می دهند. جاموقه علی رغم چند جنگ با چنگیز، سرانجام میدان را خالی می کند و از سوی جنگجویانش دستگیر و به چنگیز تحویل داده و به قتل می رسد . اونگ خان نیز بعد از مساعدتهایی که به چنگیز در نبرد با جاموقه و تاتارها با تحریک پسرش، ازرشد سریع قدرت او به وحشت می افتد و در مقابل خان بزرگ صف ارایی میکنئ. اما وی نیز طی شبیخونی شکست خورده و به قتل می رسد. با نابودی «تایانگ خان » رئیس قبایل نایمان در سال 601هجری ،طی مراسمی رسما «چنگیز خان» بعنوان « خان واحد» همه قبایل مغولستان مطرح می گردد. اندکی بعد این واقعه حمله به سلسله چینی«کین» از سوی چنگیز آغاز می شود4 چنگیز خان «برالتون خان» خاقان ختای5 و «ایدی قوت» خاقان بلاد اویغور 6 و نیز گورخان فرمانروای 7 قراختای و شاهان دیگر فائق امده بود.8

در گیرودار همین پیکار ، قدرت یافتن شاهزاده فراری نایمان (مسیحی بوده اند9)«کوچلک» در ترکستان چنگیز را به واکنش واداشته و قوایی به سوی او روانه می سازد. با قتل تایانگ خان حکمران «نایمان»ها از سوی ، چنگیز پسر وی کوچکاک با سپاهیانش به سرزمین قراختائیان خواه به علت ضرباتی که از سلطان محمد خوارزمشاه متحمل شده بود.10 و یا بعلت نرم خویی ایام کهولت کوچلک را مورد احترام قرار می دهد. اما او با اتکا به حمایت های سیاسی سلطان محمد و حمع آوری سپاهان پراکنده ای که از تیغ شمشیر چنگیز خان جان بدر برده بودند گورخان را عزل می کند و ضمن خاتمه دادن به حکومت فراختئان حکمران ترکستان شرقی می گردد. چنگیز که همچنان در جبهه نبرد با کین ها بو فرصت نداشت تا بصورت عاجلی کوچلک بپردازد ولی زیرکانه با ارسال سفرایی ، در لفافه برقراری روابط تجاری تلاش کرد تا سلطان محمد را متوجه دوستی با خود سازد و غیر مستقیم ، بدونه نشان دادن ضعفی او را از ادامه همکاری بل کوچلک بازدارد لازم به گفتن است که منابع ضمن عدم التفات به نیات سیاسی چنگیز ، هیچگونه ارتباطی بین همکاری سلطان و کوچلک ، وارسال سفر از سوی چنگیز به نزد او قائل نیستند. سفرای چنگیز با هدایایی گرانبها یننزد سلطان محمد می اید:«مضمون رسالت طلب صلح و مسالمت بوده گفتند خان بزرگ سلام می رساند و می گوید بزرگی تو بر من پوشیده نیست و فراخی ممالک تو را می دانم و نفوز حکم تو در اکثر اقالیم می شنوم ، و با تو صلح کردن راه مجاملت و مسالمت رفتن را از واجبات می شمارم، و تو بمثابت اعزه فرزندان منی ، و بر تو پوشیده نیست که چنین گرفتم ، و بلاد ترک که بدان متصل است در حوزه تصرف آوردم، و تو به از همه می دانی که ولایت من معدن لشکر و سیم و زر است و هر که را این مملکت باشد از سایر ممالک بی نیاز شود ، اگر مصلحت دانی راه بر بازرگانان از هر دو جانب گشاده داریم تا منافع آن به عموم خلق آید شود.11

چنگیز با اعتراف به مجد و عظمت خوارزمشاه ، سیلستمدارانه برای قدرتمند تر نشان دادن خود از نابودی قطعی سلسله چینی کین ، سخن می گوید ، در حالیکه این فتح تا سال 631 یعنی چندین سال بعد از مرگ وی (624هجری) کاملا تحقق نمی یابد 12 علاقه به برقراری رو ابط تجاری هم با توجه به دستاورد های مادی فتو حات چنگیز ، و اینکه اقدام تجارتی عمدتا تجملی و غیر ضروری بودند جز به خاطر عینیت بخشیدن به روابط حسنه و بازداشتن سلطان محمد از مساعدت با کوچلک نبوده است13

سلطان محمد علی رغمرنجشی که از لحن پدرانه نامه چنگیز ، ( با توجه به مسن تر بودن خود14) داشت به پیام دوستی خان مغول ارج می نهد . نرمش شیطان محمد با وجود سکوت منابع درباره دلایل آن کاملا قابل توجیح است. از یک طرف علی رغم عدم تسلط کامل مغولان بر چین ، فتح «خان بالیق » (پکن) بعنوان پایتخت سلسله پینی کین سلطان را مرعوب چنگیز می ساخت و از سوی دیگر لایق دوستی نبوده ، زیرا وابعد از غلبهبر«گورخان» با وجود وعده های قبلی مبنی بر تقسیم دستاورد های خود با سلطان ، علاقه ای به اجرای آن نداشت. تیرگی روابط به کشمکش هایی هم منجر شده بود، و سلطان با تخلیه پاره ای از شهرهای مرزی ، آنها را تخریب می کند تا از تهاجم و غارت سپاهیان کوچلک مصون بماند.15 با موافقیت سلطان در استقرار روابط تجاری، دورنمایی از دوستی بر روابط طرفین سایه می افکند ، ولی وقوع حوادثی خشم خان مغول را برمیانگیزد. بعد از آن کوچلک به آسانی نابود می شود و مغولان ضمن استیلا بر ترکستان با خوارزمشاهیان هم مرز می شوند . بعد از نابودی کوچلک از سوی قوای ارسالی چنگیز (سال 615هجری) ، سلطان لااقل بر بخشی از اراضی تحت امر او ، که این پس از آن چنگیز بود مستولی می گردید. 16 علاوه بر این قتل جمع کثیری از تجار ایغور تحت الحمایه مغولان ، از سوی «غایر خان» حاکم شهر مرزی اترار ، به صلاحدید سلطان ، به شکاف هی موجود ، بیشتر دامن می زند. اما بازچنگیز با حزم وشکیبایی که از خصوصیات و صفات بارز بود با ارسال سفیرانی به نزد سلطان ، از وی می خواهد که صرفا حاکم اترار را برای مجازات به وی تسلیم کند. سلطان سبک سرانه ضمن اینکه از اجابت تقاضای او خودداری می ورزد به قتل سفرای چنگیز همت می گمارد.17

پیش گامی های سلطان در وسعت بخشیدن به اختلافات و عدم جبران آن سیمایی از مظلومیت سیاسی به چنگیز می بخشد، که در مصمم ساختن وی و جنگجویان قبایل ، جهت حمله به خوارزمشاهیان بسیار موثر بود. با کشته شدن تجار ، «درین تف تنها بر بالای پشته رفت و س برهنه کرد و رو بر خاک نهاد و سه شبانه روز تضرع کرد که هیجان این فتنه را مبتدی نبوده ام قوت انتقام بخشید» 18 بارها چنگیز برای روحیه بخشیدن به جنگجویان ، به بر حق بودن خویش  اشاره می کند. بعد از سقوط بخارا خطاب به مردم چنین می گوید « ای قوم بدانید که شما گناهان بزرگ کرده اید و بزرگان شما به گناه مقدمند ، از من می پرسید که این سخن به چه دلیل می گویه سبب آنکه من عذاب خدایم اگر از شما گناهان بزرگ نیامدی ، خدای بزرگ مرا نفرستادی.»19 به گزارش منهاج جوجانی :« این معنی بر لفظ او بسیار می رفت که پسر تکش خاقان نبود دز بود، اگر او خاقان بودی ، رسول و بازرگانان مرا کشتی .» 20 واین نشانگر ضریب هوشی بالا و روانشناس بودن خان بزرگ است. در سال 622 هجری برای فیصله دادن به تحریکات نظامی قبایل «اویرات»،«قراختای» ،«قورقان» ، بولغاچین» و «کرموچین» اخرین اقدامات کوچک نظامی از ترکستان به سمت مغولستان روانه می شوی و صرفا قوای اندکی در سرزمین های غربی مفتوحه اش مستقر می کند 21

سقوط خورزمشاهیان و سیاست های نظامی خان بزرگ

تاریخ نگاران غالبا به عوامل واهی برای بیان سقوط امپراطوری خوارزمشاهیان اشاره کرده اند که غالبا غیر علمی و به بیان بهتر جعل در تاریخ می باشد. اینکه گفته می شود سلطان فاقد هر گونه محبوبیت مذهبی بوده چندان اعتباری ندارد. او علی رغم تخاطم با خلیفه ناصر و حتی تبعید شیخ الا سلامان معروف سمرقند (شیخ جلال الدین و پسرش شمس الدین و برادرش اوحدین به شهر بد اب و هوای نسا22) و راندن بها الدین ولد ملقب به سلطان العلما از بلخ 23 و بر کنار ساختن خاندان روحانی «صدرجهان »در بخارا- که اگر بتوانیم گزارش نسوی را بارور کنیم شش هزار فقیه از او مواجب می گرفتند 24 و قتل مجد الدین بغدادی صوفی وقت25جهت تلطیف و جلب قلوب عامه مسلمانان و اقدامات بسیاری نیز پرداخته بود. امپراطوری او به مثابه سد حصینی در برابر کفار قراختایی ایستاده گر می کرد و در منابع بصراحت امده است که سلطان « با قراختای باجهاد جنگید»26 دربار او مجمع علمای برجسته ای چون امام فخر الدین رازی جامع جمیع علوم عقلی و نقلی27 وشیخ شهاب الدین خیوقی که از اکثریت فضل و اعتبار در پنج مسجد در خوارزم (وارگنج) در می گفت بود. «خیوقی» آنچنان از ارج و عظمتا و اینگونه گزارش می دهد:«در نزد سلطان را با وی در امور جلیل مفاضت بودی و در مهام مشاورت کردی.28 ابن اثیر صراحتا بر دوستی سلطان با علما و تبحر او در فقه و اصول تاکید می ورزد.29

تاریخ نگاران بسیاری در عصر معاصر سعی در حقیر جلوه دادن سلطان در نظر مردم داشته اند و تلاش نموده اند تا با استفاده از دلایلی چون نارضایتی مردم از سنگین بودن مالیات یا اشاره بر اختلافات سلطان با خلیفه عباسی دست یازیده اند اما آثار تاریخی قدیم چنین نمی گویند:«مردم سراسیمه آماده جانبازی بودند. «خیوقی » عالم بزرگ آمادگی خود را برای جهاد به سمع سلطان می رساند و با شناختی که مردم از سلطان دارند سلطان را مطمئن می سازد که مردم به اعلام جهاد پاسخ مثبتی می دهند.30 پس چگونه شد که پسر تکش (سلطان) با وجود حمایت مردم به آسانی شکست می خورد؟ پاسخ این مهم را در دلایل رایجی که معمولا مطرح می شود نباید جستجو کرد بلکه دلیل اصلی آن را در موضعگیری نظامی کاملا اشتباه سلطان و پیامد های حاصله از ان باید برسی کرد. با قریب الوقوع بودن چنگیز با گزارشهای جاسوسان ، سلطان مجموع قوای خود را که بر اساس منابع شامل چهارصد تا هفتصد نیروی جنگی بود31 را درپاره ایاز شهرهای کوچک و بزرگ پخش می کند ، و از رویایی مستقیم با مغولان طفره می رود. میل به عدم رویارویی مستقیم با مغولان تا حد زیادی از سابقه ذهنی ای که او از اولین برخوردش با مغولان داشت ، متاثر می شد. چند سال یا اندکی 32 پشی از تهاجم رسمی مغولان ، تعدادی از آنها ، در تعقیب پاره ای از قبایل دشمن ، به حوالی مرز های خوارزمشاهیان می رسند ، سلطان محمد علی رغم خودداری آنان از نبرد به علت نداشتن دستور رسمی از چنگیز ، انان را با سماجت وادار به جنگ می کند. با وجود کثرت نفرات سلطان ، وی تا استانه مرگ مورد خطر قرار می گیرد ، با آمدن شب ضرورتا دو سپاه پیکار را به فردا واگذار می کنن ، اما مغولان با برافروختن آتش ، شبانه از منطقه پیکار دور می شوند. ولی جسارت و انضباط انان، زمینه پیدایش ترس وخودداری همیشگی سلطان از برخورد رویا رو با مغولان را فراهم می آورد. نسوی از تاثیرات سوء روانی این پیکار رد ضمیر سلطان اینگونه گزارش می دهد:«در سلطان از صولت و عظمت ایشان چنان ترس و هراس متمکن شد که هر وقت که در مجلس او یاد از آن رفتی فرمودی که مردی و ثبات ایشان، و صبرو حرق حرب و اگاهی از قوانین طعن و ضرب ، هیچ آفریده ای مثل آنان نباشد33علاوه برن منجمان نیز با توجه به شناختی که از روحیات او داشتند ، ترس او را بیشتر تثبیت می کردند و معتقد بودند که برخورد مستقیم با مغولان عاقبت خوشایندی دربر نخواهد داشت.34 با پخش قوادر شهر ها از سوی سلطان ، قسمت عمده توان و وقت مغولان صر ف محاصره شهرها می شود تدبیر غلط سلطان کاملا مطلوب مغولان بود. زیرا می دانیم که آنان اصولا علاقه ای به مواجهه رویارو با دشمن نداشتند زیزا در این صورت از بکار گیری بسیاری از حیله ها و ابزار ها در جنگ ( مانند حشر بردن و استفاده وسیع از منجنیق ها باز می ماندند . کارپن در این باره چنین می نویسد «مغولان در آغاز از نبرد تن به  تن دوری می نمایند و زمانی که اسبان و مردان زیادی را  زخمی نمودنند آنگاه وارد نبرد تن به تن می شوند.35 وی به دول مسیحی توصیه می کند که : « همیشه باید یک ضد حمله بر آنها نمود ، چون برنامه تاتارها محاصره دشمن و به میان کشاندن است و باید کوشش نمود که چنین وضعی را مغولان پیش نیاورند. چون در این وضعیت است که سپاه به آسانی شکست می خورد.36 در محاصره سمرقند چنگیز دستور داد تا برای جلوگیری از خروج مدافعین از شهر ف به منظور پیکار با مغولان « لشکر مغول به دروازه ها بایستند و حشم سلطان محمد را به خروج میدان کارزار مانع شوندو»37 مغولان به خاطر کمبود قوا و شباهتی که فنون پیکارها شان با جنگجویان کارآزموده دشمن داشت، سودی از پیکار رویارو نمی توانستند ببرند. علت شکست مغولان در «پروان» تا حد زیادی بخاطر رویارویی مستقیم با دشمن بوده است. جنگ  رویارو بزودی سبب کمبود اذوقه و سلاح می شد چون مغولان صرفا با اتکا به جنگ های غیر رویارو موفق می شدند تا سلاح واذوقه خود را از طریق غار شهرها و روستا ها وتامین کنند . محاصره شهر ها مایه فزونی روحیه مهاجمان می شد چون با خالی دیدن مناطق سر راه خود از وجود مقاومت، هر چه بیشتر گسیختگی امپراطوری و پیروزی خود ایمان می آوردند و فکر پیشروی در آنها قوت می گرفت.

با دوری کردن سلطان از جنگ رویارویی ، مغولان به آسانی قادر شدند مشکل قوای خود از حل کنند. زیرا تقسیم همان قوای اندکی که حداکثر شامل دویست هزار جنگجو می گردید می توانستند در یک زمان به محاصره چندین شهر کوچک و بزرگ بپردازند. این شیوه جنگی ، از اولین روزهای تهاجم به کار بسته شد. یعنی هنگامی که چنگیز در محاصره «اترار» ( اولین شهر مورد تهاجم و محل قتل تجار) مطمئن شد هیچ نیرویی از دشمن به استقبال او نخواهد آمد و اترار و هر شهر دیگری صرفا باید از استحکامات خود، و محروم از هر کونه امداردی ، به مقاومت بپردازند. با درک چنین موضوع مهمی ، چنگیز بلافاصله به تقسیم قوای خود دست می زند جمعی از قوای خود را مامور محاصره اترار می کند و قوای باقی مانده را به سه قسمت می کند. جوجی پسر ارشد وی مامور فتح «جند» و «بارجیلیغ کنت(کند)» می گردد. تعداد دیگر از لشکریان به سمت «خجند» و «فناکت» گسیل می شود و خود چنگیز به سمت بخارا حرکت می کند . 38

با سوق یافتن پیکارها به سمت محصره شهرها ، مغولان در عرض دو سه سال موفق می شوند به حیات امپراطوری خوارزمشاهیان خاتمه بدهند، در حالیکه در نهایت سبکباری و قلت ابزار جنگی قرار داشتند. آنها بر اسبانی سوار می شدند که بقول ابن اثیر، زمین را با سم های خود می کندند و ریشه های گیاهان را می خوردند.39 تیر کمان عمده سلاح هایی بودند که با خود همراه داشتند. تیرها از چوب ساخته می شدند و در سر آنها یک قطعه استخوان از شاخ یا قلم حیوانات و یا آهن بسیار تیز و دولبه نصب می کردند 40 هر جنگجوی مغول خود سلاحخویش را می ساخت.41 استفاده از نیزه نیز کم و بیش رایج بود. برای خراب کردن استحکامات از بیل و کلنگ سود می.42 سپرهایی که بکار می بردند بیشتر از چرم حیوانات (بویژه گاو) و یا از به هم بافتن نی های مخصوص درست می شد. به علت کمبود آهن زره جنگجویان مغول نیز از چرم ساخته می شد.43

با محاصره هر شهر ، خندقی پیرامون آن توسط حشرها ( اسرایی که بعد از فتح یک شهر در جلوی لشکر مغول حرکت می کردند از دیگر موارد استفاده از آنها کشته شدن آنها توسط تیرهای مدافعین شهر بود.) پر می گردید و اغلب برای مصون ماندن از تهاجم مدافعین یا فرار آنها  دیواره ای گرد شهر می کشیدند. به فراخور کوچکی و بزرگی شهرها ، منجنیق ها به سنگباران مستمر می پرداختند. به روایت «نسوی» مغولان بر کوبیدن استحکامات و خانه های شهرهای نسا و نیشابور به ترتیب از 20 و 200 منجنیق سود جستند ، 44 هنگامی که با کنبود یا فقدان سنگ مواجه می گشتند با قطع در ختان و تهیه تکه های مناسبی از چوبشان – که برای سنگین شدن در آب قرار می دادند – نیاز خود را برآورده می کردند.45 اگر گزارش جوزجانی را بپذیریم «سعدی چربی» فرمادهی ده هزار منجنیقی مغول را بر عهده داشت.46 در مواردی با استفاده از سرعت عمل خود و یا غفلت مدافعین ، نردبانهایی بر دیوارهای شهر قرار می دادند و به درون شهر راه پیدا می کردند. 47 مواقعی نیز با انحراف جریان رودها به استحکامات شهرها صدمه می رساندند.48 و یا با ایجاد حریق های وحشتناک با استفاده از اشیای آغشته به نفت ضمن تخریب خانه ها دست به ایجاد وحشت در روحیه مدافعین ممی زدند.49 برای ایجاد چند دسته گی در صفوف مدافعین قبل از شروع کامل عملیات ، وعده هایی مبنی بر تضمین امنیت جانی می دادند. هر چند این وعده ها بندرت اجرا می شد، ولی در ایجاد شکاف و خوش باوری در صفوف مدافعین بسیار موثر واقع می گشت. به منظور ایجاد هر چه زودتر روحیه تسلیم و اطمینان مدافعین از وعده هایی که می دادند عمدتا ایلچیان مسلمان را مامور مذارکرات مر کردند. «حسن حاجی» بازرگان ، برای تسلیم ساکنان «سقناق» فرستادهمی شود.50 «دانشمند حاجب» به نزد اهالی « زرنوق » روانه می گردد و اعلام می دارد: « فلان کسم. مسلمان ابن مسلمان … از حکم نافذ چنگیز به رسالت آمده ام تا شما را از غرقاب هلاکت و طغار خون بیرون کشم.51» برای کسب اطلاعات گوناگون ، درباره زرادخانه های نظامی ، انبار های آذوقه، کیفیت استحکامات شهرهای مجاور، و راههای مناسب جهت رسیدن به مناطق مورد نظر ، علاوه بر مساعدت های اسیران جنگی ، استنطاق از اسرای نیز کارساز می توانست باشد.

تدابیرچنگیزخان در استقرار امپراطوری مغولان

نقش شخصیت و نبوغ چنگیز را در استقرار نظام نوین نباید از یاد برد مقرر کرده بود کسانیکه خدمات ارزشمند به نفع امپراطوری انجام می دهند به لقب «ترخان» مفتخر شوند. شخص ترخان ضمن معافیت از مالیات و اجازه تصاحب غنایم جنگی از آزادی های بی شماری برخوردار بود. می توانست به آسانی  و بدون اجازه از نگهبانان به نزد چنگیز راه یابد و تعدادی از خطاهای بزرگش در صورتی که مخالف با مصالح امپراطوری نبوده بخشیده می شد.52

از دیدگاه چنگیز ، نمی شد اطمینانی به وفاداری قبایل کرد. برای نیل بیشتر به این مقصود ایجاد تقسیمات نظامی نیز مد نظر واقع گردید. تقسیمات نظامی با سهولت بیشتری جنگجویان قبایل رادر گرد لوای حکومت مرکزی جمع می کرد زیرا جنگجویان قبایل از این به بعد، در دسته هایی که ، «دهه»،«صده»،«هزاره»،و«تومان» و به ترتیب شامل ،10 ،100، 1000 و 10000 جنگجو می گردید سازماندهی می شدند. 53

هر دسته برای خود فرمانده معینی داشت که زیر دستور فرمانده بالاتر قرار می گرفت. یعنی فرمانده دهه، فرمانبرداری فرمانده صده، و او تحت ارم فرمانده هزاره و فرمانده هزاره تحت دستورات فرمانده تومان قرار داشت. این فرماندهان یا مستقیما از سوی چنگیز یا از سوی فرمانده هان عالی رتبه ای مورد تائید او بودند انتخاب می شدند. بدین ترتیب وحدت قبیله ای در برابر وحدت امپراطوری که در حال تکوین بود کاهش می یافت. چون دیگر جنگجویان اقوام  پرجمعیت و حتی علی الظاهر ادغام نشده ای چون «جلایر»،«قونکاقتان»،«بارین»،اولقوت»، و قنقرات پیش از اینکه تحت لوای روسای قباد خود باشد در تحت امر فرماندهان مختلفی که بطور مستقیم یا غیر مستقیم مورد تایید و انتخاب چنگیز بودند قرار مر گرفتند. 54«وقتی که فرماده کل… عده ای سرباز برای جنگ یا خدمت مخصوص می خواهد به فرماندهان ده هزار نفری دستور صادر می کند که هر کدام از سپاه خود هزار نفر در اختیار او بگذارند اینها همین دستور را به فرماندهان زیر دست خود یعنی آنهایی که فرمانده هزار نفرند می دهند که هر یک صد نفر بدهند این دستور به ترتیپ به فرماندهان کوچکتر انتقال می یابد تا بالاخره به افسران دسته های ده نفره می رسید و این افسران هر یک مطابق سهمی که دارند تعداد لازم سرباز را در اختیار افسران مافوق قرار می دهند.» مارکورپولو بصراحت می نویسد که « انتخاب سربازان از طریق قرعه کشی انجام می گیرد.». برای مثال بمنظور تشکیل نیروی سه هزار نفری جهت اعزام به منطقه ای در چین از ه دهه دو نفر فراخوانده شدند. با یک حساب ساده ای قوا از 15 هزاره(یعنی از هر هزاره 200 نفر) یعنی سپاهیان به این اندکی ممکن است از افراد 15 قبیله باشند.55 که همین تنوع قبیله ای علاوه بر رقابت آنها برای حکومت مرکزی در عرصه پیکارها می افزود ، خودبخود بعلت اختلاف ، مانع بروز اختلاف می شد. همواره آماده بود تا از گوشه و کنار استعداد های بزرگ و وفادار را کشف کند و آنها را در خدمت خویش در آورد. وقتی که « غذا بهادر» جنگجوی مغلوب قوم کارائیت صمیمانه ایعلام می دارد:«که بر من گران بود که بگذارم که شما ارباب و آقای قانونی مرا بگیرید و بکشید و از اینرو سه روز جنگیدم تا او فرار بکند و اکنون اگر به من فرمان دهید بمیر ، می میرم و اگر زندگی ام را به من بازگردانید ، با کمال میل و رغبت خدمت تو را خواهم کرد»، چنگیز او را مورد لطف قرار می دهد و ضمن ملازم ساختن او ، ریاست یک صده را به وی می سپارد.56

هنگامی که چنگیز خواست تا «سبتای » و «جبه» را مامور تعقیب سلطان محمد خوارزمشهاه ترک سازد «از اشکری که با او بودنند به نسبت تعیین کرده» و اینگونه از میان کل سپاه خویش 30 هزار جنگجو را تحت فرمان آنان قرار داد. 57 لشکری که به این ترتیب فراهم می گردید «لشکر نما» نامیده می شد. رشید الدین درباره واژه لشکرنما می نویسد:«لشکرنما آن باشد که بر لشکرها تخصیص کرده از هزاره و صده بیرون کنند و به ولایتی فرستند تا آنجا مقیم شوند.»58

بعد نآاز فتح کامل امپراطوری خوارزمشاهیان و مرگ چنگیز ، از سوی «اوکتان» جانشین او ، «جورماغون» با چهار تومان لشکرنما» به این کشور روانه گردید.59

هیچ دلیلی نداشت تا جنگجویان یک هزاره همگی از اعضای یک قبیله باشند و یا اینکه فرمانده انتصابی بر آنها از اعضای قبیله خودشان باشد.«امیر جورماغون» از قوم « یسوت» فرماندهی قوای «سونیت» را بر عهده داشت در حالیکه امیر ملکشاه که از قوم «سونیت» بود فرماندهی جنگجویانی از قبایل «ایغور» ، «قارلوف» ، «ترکمان»، «کاشغری»و «کوماجویی» را بر عهده دار بود.60

از مهم ترین تدابیری که از سوی چنگیز خان برای رام ساختن و تضعیف بلند پروازیهای روسا و جنگجویان اتخاذ شده بود، و واگذاری مناصب تشریفاتی و نه چندان مهم مانند «بارورچی» (متصدی شراب) « آختاچی» (متصدی گله های گوسفندان)، «چربی»(متصدی امور آدمهای چنگیز) به آنان بوده است. چنین شگردی علاوه بر اینکه روحیه سرکش آنان را تحفیف می داد، معیاری برای شناخت کامل تر چنگیز از میزان فرمانبرداری آنان جهت نصبشان بر مناصب مهم نظامی بود. گارد شخصی چنگیز که نهایتا دارای ده هزار جنگجو شده بود ترکیبی از امیران و اشراف بزرگ و فرزندان آنها بود.61

دستور رسمی چنگیز درباره تشکیل این گارد چنین بود:«حال که آسمان به من فرمان داده تا بر همه قوم ها حکومت برانیم ، برای خدمت گارد (کاشیک)، ده هزار مرد از بین ده هزار مرد از بین ده هزارها ، هزارها و صدها دست چنین کنند. این افراد در کنا در کنار شخص من خواهند بود. آنان باید از افراد لای ، خوش تناسب و قوی انتخاب شوند… که اگر عصیان کردنند مانند یک خاطی تنبیه خواهند شد».62 یکی از افراد گارد شخصی چنگیز«کهتی نویان» بود که علاوه بر اینکه مرد مقتدری بود در صحنه های نبرد در کنار چنگیز نقش مهمی ایفا می کرد و فرماندهی هزاره را نیز بر عهده داشت. از جمله محافظین چنگیز نیز محسوب می شد. 63 از آموختن باکی نداشت و با اینکه عمرش یکسره در جنگ و پیکار سپری شده بود برای دیوان خانه و ثبت اسامی جنگجویان به فکر استفاده از خط ایغوری افتاد و پسران خویش را موظف ساخت تا آن را بیاموزند.64

سیمای زن مغول

عفت و پاکدامنی از اصول لاینفک قبایل ترک و مغول علی الخصوص در بین زنان و دختران بوده است. کارپن در مورد واراستگی و پاکدامنی زنان مغول می نویسد :« زنان مغول پاکدامن و بی الایش هستند و شوخی های بی معنی و زشت و ناهنجار پاره ای از مردان ، آنها را از راه پاکدامنی منحرف نمی نماید.» 65 مارکوپولو نیز می نویسد:« بی وفایی در نظرشان یک عیب بزرگ محسوب می شود. 66

این اظهارات وقتی برایتان جالب خواهد بود وقتی بدانید که در قرون وسطی وقتی شوالیه ای به جنگ می رفت و احتمال تاخیری بیش از دو – سه ماه در میدان نبرد را داشت برای معشوقه یا زن خود زیر پوشی پولادی سفارش می داد و قفلی محکم بر آن را با خود می برد ولی هنگام بر گشتن می دید که قفل شکسته و زنش آبستن است. پس می بینیم که چرا پاکدامنی زنان مغول برای اروپائیان جالب می باشد.

دومزیل دذ کتاب اعتقادات مردم اروپا قبل از گرویدن به مسیحیت می نویسد:« گروهی از جوانان بودند که دارای مالکیت شخصی نبودند از اموال و همسران دیگری استفاده می کردند که آنها  را برسکیر می نامید ند این ها جنگجویان وحشی را تشکیل می دادند.67 او در مورد خرافات بین اروپاییان می نویسد. « مراسم قربان و مخصوصا قربانی انسان به خاطر خدایان انجام می گردید و روحانیان در آنجا ریاست می کردند!!!!.»68

این جامعه اروپایی را مقایسه کنید با وضع موجود در جامعه هم عصر آن در بین اقوام مغول یا چند قرن قبل از آن با اقوام اوغوز که در کتاب ده ده قورقود در فصل داستان «دلی دومرول » از زبان دومرول بیگ می خوانیم:« اگر حتی گردی از مرد بیگانه بر روی بنشیند مرگم باد.» حال شما قضاوت کنید که قوم وحشی و دور از اخلاقیات و تمدن کدام است؟

یاسا و بیلیک

با وضع و تدوین «یاسا» و «بیلیق»(بیلیک) که در برگیرنده قوانین و وصایای خان بزرگ براساس آداب و رسوم و معتقدات کهن مغول بود، براساس یاسای خان بزرگ به منظور جلوگیری از هرج و مرج و عدم تمرکز مجدد جنگجویان پخش شده از قبایل مختلف در دسته های نوین ، هیچ جنگجویی حق تعویض خودسرانه دسته خود را نداشت. جنگجوی متخلف و رئیس دسته ای که او را می پذیرفت شدیدا مجازات می شدند. 71 شناخت افراد خاطی با توجه به ثبت نام جنگجویان هر دسته در دفتر مخصوص بسیار آسان بود.72

همه ترقیات منوط به اجرای کامل حس وظیفه شناسی بود و به روز بودن معلومات نظامی و اجتماعی یک سردار بسیار مهم بود. در این راستا چنگیز چنین می گوید:« امیران توان و هزاره ها باید در اول سال و آخر بیایند و بیلیک(فرامین) بشوند و باز پس روند ، مگر آنان که سروری لشکر توانند کرد و آنها در یورت خویش ننشینید و بیلیک نشنوند ، حال آنان بر مثال سنگی باشد که بر اب روند، یا تیری که درنیستان اندازند ، ناپدید گردد. چنان کسانی پیشوایی نشایند»73

طبق یاسا لشکر باید در همه حال گوش به فرمان باشند:« امرای تومان و هزاره و صده باید که هر یک لشکر خود را چنان یاسامیشی کرده باشند… که هرگاه که حکم و فرمان رسید شب و روز ناکرده بنشینند.».74

فرمان داد تا بالگوتی برادر دیگرش به علت افشای ناخواسته یک راز نظامی ، هرگز اجازه شرکت در شوراهای نظامی را نداشته باشد.76

آرمانی که بعدها چنگیز مبنی بر تسلط قبایل مغول ، بر کل جهان ترسیم می کرد همه نگاهها و اشتیاقها را معطوف به بیرون از مرزها می کرد. با اعتلای چنگیز بسیاری از قبایل که از نژاد « مغول» نبودند ترجیح می دادند تا با این عنوان نامیده شوند . رشید الدین به خوبی به این موضوع اشاره می کند:«در این زمان بواسطه دولت چنگیز خان واروغ او… چون ایشان مغول اند دیگر اقوام اتراک مانند «جلایر» و «تاار» و «اویرات»و «اونکوت» و«کرایت»و «نایمان» و «تنکقوت» و غیره هم هر یک را اسمی معین و لقبی مخصوص بوده، جمله از روی تفاخر خود را مغول گویند و با وجود آنکه در قدیم از این اسم استنکاف داشتند، فرزندان ایشان اکنون که موجودند چنان تصور دارند که ایشان از قدیم باز ، به اسم مغول موسوم و منصوب بوده اند ، و نه چنین استو»77 منابع مکرر از حس اطاعت شدید، که دستاورد تلاشهای چنگیز بدین منظور بود یاد میکند. مارکوپولو می نویسد که مغولان:«نسب به روسای خود کانلا مطیعند … با داشتن این گونه صفات است که سربازان تاتار(مغول) توانسته اند قسمت بزرگی از کره ارض را مطیع و مقهور سازند.»78 کارپن از بسط نظم چنگیز در همه سطوح خبر می دهد:« تاتارها، بیش از همه مردم  جهان فرمانبردار رئیس خود ف چه دینی چه لشکری ، می باشد. آنها بسیار کم می باشند. آنها میان خود هیچ گاه کتک کاری و ایراد ضرب و زخم ندارند . آنجا دزدی و راهزنی البت همین خودشان دیده نمی شود. برای همین هست که چادر و ارابه آنها که اثاثیه و جوهرات و طلا را در در ا« نگهداری می کنند صندوق و قفل ندارند. اگر چارپای یکی از آنها گم شود، کسی که آنرا پیدا می کند، یا بحال خود می گذارد و یا به صاحب ان می رساند… در آنجا نیازی به محاکمه و داوری دیده نمی شود. آنها همدیگر را خوار و تحقیر نمی کنند بلکه تا می توانند به همدیگر کمک و از هم پشتیبانی  می نمایند»79

نظم چنگیز به نوعی دیگر در سلاح و لباس نظامیان مغول منعکس می گردد.«جنگ افزارهایی که دست کم همه باید داشته باشند ، دو یا سه کمان و یا دست کم یک کمان خوش ساخت ، سه تیردان پر از تیر ، یک تیر و ریسمان برای کشیدن منجنیق … هر یک از مغولان یک اسب بارزه اسبی که ران و ساق را می پوشاند و یک کلاه خود و سپر دارند.»80 با این سلاحها و لباس های متحدالشکل روح جنگجویان قبایل انس بیشتری به وحدت مورد نظر چنگیز خان می گرفتند. در این مورد از توجه به کوچکترین جزئیات هم دریغ نمی شد. هر سپاهی بمنظور دوخت و دوز موظف به همراه داشتن « درفیش و سوزن » بود.81

علل گرایش مغولان به چنگیز

 فقط ترس از مجازات و از دست دادن موقعیت قبیله ای و یا اعمال تدابیر گوناگون چنگیز نبود که سران و جنگجویان برجسته قبایل را در گرد او جمع می کرد. واقعیت این است که سران و جنگجویانه قبایل در مقابه کاهش ظاهری امتیازات سیاسی ، در سایه وفاداری به چنگیز از امتیازات مهمی هم برخوردار می شوند. چه بسار روسای قبایلی که ریاسشان مورد قبول پاره ای از اتباع تحت امرشان نبود ولی با اطاعت از چنگیز ، بر مسند قدرت تثبیت م یشدند. چنگیز با قتل « الاقوش» حاکم مطیع قوم «انکوت» از سوی تنی چند از اتباعش ، به انتقام از او بر می خیزد .82 اقدام چنگیز در این مورد بمنزله حمایت رسمی از حقوق سیاسی همه حکام مطیع بوده است آیا به این خاطر تثبیت بر اریکه قدرت نبوده که رئیس قوم مکرین ، دختر خویش « موکای» را به عقد پسر چنگیز در می آورد؟ 83

با نبوغ خاصی که داشت عمق همه تعظیم ها و تکریم ها را درک می کرد:« بعد از ما اروغ ما قباهای زر دوخته بپوشند و نعمتهای چرب و شیرین بخورند و به اسبان نیکو صورت برنشینید و خاتونان خوش روی در برکشند نگویند که اینها پدران آقایان ما جمع کردند و مارا در آن روز بزرگی فراموش کنند.84

کمتر فرماندهی می توانست به مجازات جنگجویان عادی بپردازد. بنا به فرمان قاطع چنگیز : « هر کسی خود را شلاق بزند ، شلاق خواهد خورد و هرکس که ایشان را با مشت مضروب سازد، با مشت مضروب خواهد شد.» 85 و چنین است که محبوبیت خان بزرگ روز به روز در بین افراد عادی جامعه (قراچوها) افزایش می یافت.

جنگجوی خطاکار از هر طبقه ای بوده باشد مستوجب مجازات بود. این تساوی در مجازات برای توده جنگجویان معمولی که در زیر دست اشراف و امیران عالی رتبه قرار داشتند بسیار گوارا می توانست باشد. در جائی چنگیز در باره محدوده اقتدار گارد شخصی خود که غالبا از اشراف و امراء و فرزندان آنها بودند چنین دستور می دهد:« فرماندهان خدمت گارد، (تا زمانیکه) از من اجازه شفاهی نداشته باشند نباید از جانب خود  زیر دستان را مجازات کنند. اگر یکی از آنها مرتکب خطایی شد می بایست به اطلاع من برسانند و آنگاه کسی که سزایش سر بریدن هست، سرش بریده خواهئ شد. کسی که سزایش کتک هست کتک خواهد خورد.»86

به حتمل زیاد « سبکبار و ساده زیستی » قبایل مغول که برخواسته از شیوه معیشت گله داری آنان بوده « کارپن» را به آنچنان اشتباهی انداخته که آنان را بالاتر از هر تصوری فقیر قلمداد می کند.87 آشکار هست که بار و بنه سنگین و تجملات در اصطکاک شدیدی با چنین شیوه معیشتی که همواره به حرکت و کوچ و چادر نشینی نیازمند هست قرار دارد. از سویی اگر کارپن به خوبی قادر به مقایسه بین وضع زندگی قبایل مغول قبل و بعد از تشکیل امپراطوری چنگیز می گردید بی گمان در ارائه چنین نظری دقت بیشتری به خرج می داد. علاوه بر این برای قبایل مغول بسیار دشوار بود تا خلق و خوهای قرون متوالی خود را یکسره در عرض چند ده سال بعد از فتوحات چنگیز خان از یاد ببرند و با اتکاء به انبوه غنایم به شیوه زندگی شهر نشینی روی بیاورند؛ علی الخصوص که تا مدتها بعد از مرگ چنگیز معرکه کشور گشایی مغولان گرم بود و مغولان بشی از اینکه فرصت آموختن ظرایف زندگی متجملات ملل مغلوب را داشته باشند می بایست سلاح به دست از جبهه ای دیگر روی بیاورند. «اوکتای قاآن» پسر و اولین جانشین چنگیز به منظو رتشویق مغولان به زندگی یکجا نشینی به کسان یکه کشت و زرع می کردند و درخت و سبزیجات می کاشتند، انعام های باورنکردنی اهداء می کرد.88 عده ای از جنگجویان قبایل با توجه به خدماتی که از قبیل تابعیت چنگیز ، نسیبشان شده او را چنین می ستایند: « این پادشاه زاده تموچن ، جامه ای که پوشیده باز می کند و می دهد و اسبان را که برنشسته فرو می آورد و می دهد. کسی که ولایت دار و لشکر پرور باشد و اولوس را نیکو به پای دارد اوست.»89

فلسفه سیاسی امپراطوری مغولان

فلسفه سیاسی جدیدی که در کنار موفقیتهای مستمر چنگیز در میان قبایل نشر می یافتف در ایجاد حس اطاعت جنگجویان قبایل بسیار موثر بود. محور اصلی این فلسفه که به آرزوهای چنگیز مشروعیت و چهره ای الهی می داد عبارت از حمایت«تاب تانگری »( یعنی خدای بزرگ جاویدان یا خدای مطلق) از او بود ایمان چنگیز به « تاب تانگری» جدا از اعتقادات رایج در میان قبایل مغولستان نبود. چون این قبایل به یگانه پرستی ناقصی معتقد بودند و « تاب تاگری » خدای بزرگ جاویدان را با تمام مظاهر زمینی و آسمانی اش ، می پرستیدند 90 البته تا حدی شکل گیری چنین فلسفه جدیدی متکی بر لیاقت هایی بود که چنگیز درپشت سر گذاشتن شدائد و سختیها از خود نشان داده بود. او از لابلای فراز و نشیب های ب یشماری به قدرت رسیده بود 91 بعد از قتل پدرش « یسکای بهادر » ماجراهای زیادی را از سر گذرانده بود و بدلیل موفقیت های خود در غلبه به این چالش ها که همه آن را از الطف « تاب تانگری» می دانست. چنین سر گذشتی خود بخود در میان جنگجویان قبایل که همگی به نوعی دارای ایمان مذهبی بودند می توانست پر اهمیت جلوه کند. 92 شبامکاره ای با در نظر گرفتن رنج هایی که چنگیز در راه رسیدن به قدرت متحمل گردید، چنین می نویسد:« اگر او را شرف اسلام حاصل بودی، توانست گفت که از نبوت با بهره بوده است.. دلیل این مقدمات و مصداقاین کلمات آنست که مردی تنها بی استظهار و مظاهرات قوم و تبعی ، از میان جمعی متفرق ناموفق برخیزد و همت بر دعوی چنین مصروف گرداند بی آنکه او را دو یار موافق باشند یا ابهت و آلتی حاصل بوده… یقین شد که این سعادت بجز عنایت افریدگار و تایید لطف کردگار نیست.»93

سورقان(از معتبرین قوم بایاوت) در زمانی که چنگیز هنوز موانع بسیاری در راه قبضه  کردن قدرت قبایل داشت، رد مردم نشر می داد که او بنا بر مشیت خداوند بر همه اقوام مسلط خواهد گردید گزارش رشیدالدین در این باره چنین است:« در زمانیکه چنگیز خان هنوز پادشاه نشده بود و هر گردنکشی از اقوام ، هوس سروری و پادشاهی داشته اند ، ایناین سورقان گفته کسانیکه ایشان را هوس پادشاهی است یکی «اولان اودور» است ، از قوم «تاتار» و دیگر«سجنه بیگی» از قوم « قیات بورکین» و « جاموقه ساچان» از قوم «جاجیرات» اینها دعوی بزرگ می کنند و هوس پائشاهی دارند، لیکن عاقبت تموچن بر سرآید و پادشاهی باتفاق دیگر اقوام بر او مقرر گردد چه استعداد و استحقاق آن کار او دارد و تایید آسمانی فرشاهی برجبین او ظاهر م لایح است.»94

درست از همان زمانی که چنگیز با کنار زدن رقیبان ، تقریبا تمامی قبایل را تحت فرمان خود می گیرد، و در طی مراسمی به لقب پرشوکت «چنگیز خان» ملقب می گردد، تبلیغات گسترده ای مطرح می گردد تا این نکته را القاء کنند که مشیت آسمانی بر این قرار گرفته تا چنگیز خان « برهمه جهان» مسلط گردد. در همین مراسم «کوکچوی » راهب که همدعی بود با خداوند در ارتباط است اعلام می دارد که طبق مشیت خداوند چنگیز بر همه جهان مسلط خواهد گشت. جوینی از قول « مغولان معتبر» درباره شخصیت عجیب او اینگونه گزارش می دهد:« در سرمای سخت که در آن حدود باشد برهنه چند روز به بیابان و کوه رفتی و با آمدی گفتی خدای با من سخت گفت ، و فرمود که تمامیت روی زمین به تموچن و فرزندان او داده ام .»95

بعد از تثبیت فرمانروای چنگیز بر قبایل بود که اسطوره هایی در جهت ،« آسمانی تبار» بودن او گردید تا اینگونه او به عنوان «موعود آسمانی» که دارای رسالتی مهم در جهت فتح جهان می باشد معرفی گردد. بر اساس یکی از این افسانه ها «برتاچینو» یکی از اجداد بسیار دور چنگیز است که اساسا از جنس مخلوقات زمینی نبوده و به درخواست آسمان « از آسمانی که در بالاست ، آفریده شده بود.»96

«الان قوا» جده نهم چنگیز نیز بدونه تماس با مردی، از طریق پرتوانوار آسمانی دارای سه پسر می شود. به گفته رشیدالدین خداوند در واقع از این طریق « به کمال قدرت خویش بطن « الان قوا» را صدف دُرّ گرانمایه وجود چنگیزخان گردانید.»97 «آلان قوا» در جواب کسانیکه بمشروع بودن پسرانش تردیدی می کردند با قاطعیت می گفت:«(نسل های) ایشان سلاطین همه خلایق خواهند شد.»98

سرانجام با چرخش روزگار تولد«تموچین» موعود خداوند فرا می رسد که از بدو نشانه هایی از عظمت و مجد آینده در او به ظهور می رسید. بگزارش تاریخ نگاران مغول ، در هنگام تولد چنگیز در دست راستش یک لخته خون شبیه استخون کوچکی وجود داشت،99 که بقول«خواندمیر» این معنی:« نزد عقال دلیل بر دلیری آن مولود بود.»100 رویاهای صادقانه ای نیز در ایام کودکی بر او نازل می گردید که روح او را برای آینده بزرگی آماده می ساخت:« تموچین به خواب دید که دست های او دراز شده و به هر دستی شمشیری دارد که سر یکی از ان دو شمشیر به مشرق متصل است و سر دیگر نیز به مغرب و صباح کیفیت واقعه را به مادر گفتغ آن عورت خواب پسر را چنین تعبیر کرد که تو بر شرق و غرب عالم مستولی خواهی شد و اثر تیغ خون ریزد به بلاد مشرق و مغرب خواهد رسید.»101

در اینکه این افسانه ها مقارن با اعتلای سیاسی و نظامی چنگیز و بعد از آرمان تسلط چنگیز بر جهان ، شدت می گیرد هیچگونه تردیدی نیست که چنگیز آنقدر معمولی بدنیا آمده بود که حتی وقت دقیق تولد او هم معلوم نبوده با اندکی دقت در گزارش های رشیدالدین این حقیقت را می توان یافت:« چون در زمان چنگیز خان و پدر او منجمانه طریق رصد احتیاط وقت نکرده اند و مورخان نیز روز و ماه اثابت نکرده ، ساعت روز ولادت او تحقیقی معلوم نیست>» اما «منجمان معتبر ، تاریخ وفات او نوشته اند چه غایت عظمت و کمال پادشاهی او (را)بود.»102 ناگفته پیداست که تبار نامه آسمانی نیز بعد از سپری شدن دوران کم اعتباری ها ساخته شده است. به احتمال زیاد ثبت رسمی حوادث تاریخی چنگیز و اجداد افسانه ای او ، از زمانی انجام می پزیرد که چنگیز به خاطر گستردگی نیازهای امپراطوری اش ، استفاده از خط اویغوری را مورد توجه قرار میدهد.103 چه پیش از این تاریخ قبایل مغول به علت فقدان وحدت و نداشتن خط و فرهنگ قبایل ملاحظه ای جر به مدد حافظه بشرح حوادث گذشته التفات نمی کردند. منابع و ماخذ این قضیه ها هم چیزی جر«اقاویل پیران روزگار دیده» و یا «کسب تاریخ» که در خزانه عامره موجود بوده، نبوده است.104

چنگیزخان همواره به اعتقاد موجود یعنی خدایی بودن فتوحاتش تاکید می ورزید:«ما… به لشکر می رویم و یاغی بسیاری را هلاک می گردانیم، و چون خدای تعالی راه می دهد… میسر می شود.»105هنگام حمله به سلسه کین به کوه مقدس «بورقان قلدون» می رود و خطاب به تانگری» خداری آسمان چنین می گوید:«ای تانگری جاویدان: کین ها اجداد و نیاکان مرا با وضع فجیعی کشته اند اینک اسلحه به دست گرفته ام تا خون آنها را بریزم و انتقام جویی کنم . اگر با تصمیم من موافقی با قدرت و نیروی خودت به من کمک کن.106» به گزارش رشیدالدین و سایر منابع قبل از این لشکر کشی مدت سه روز چنگیز خان در«یورت» خود بود، تنها با روح مجرد مانده بود و گرداگرد او مغولان رو به آسمان نموده بودند و « تانگری»،«تانگری» می گفتند 107 بتدریج چنگیز از مرتبه برگزیده خدا می گذرد و بر مسند خدایی کردن می نشیند و مورد پرستش قرار می گیرد. در این باره«مارکوپولو» بدون اشاره ای به زمینه های تبلیغاتی جانشینان وی ، درباره ایمان و اعتقاد شگرفی که جنگجویان قبایل به او داشتند چنین گزارش می ده:«محبوب اقلوب همه واقع شد. مردم او را بمانند خدای معبود و نه به عنوان سلطان می پرستیدند شهرت او بزودی زبانزد عموم قرار گرفت و همه قبایل هر چند که متفرق و متشتت بودند با طیب خاطر سر به فرمان او فرود آوردند. چنگیز چون خود را در راس این مردم خدایی یافت به فکر جهانگشایی افتاد.108 » کاران نیز گزارش می دهد که مغولان برای نخستین امپراطور خود، بت بسیار زیبایی ساخته اند که همچون خداوند مورد تکریم و حرمت واقع می گردید.109 هنگامی که یکی از خان زادگان روس بنام «میشل» در دربار«باتو»- از نوادگان چنگیز- از سجده بر پیکره و بتی که از چنگیز ساخته بودند استنکاف ورزید بطور وحشتناکی با ضربات لگد از پای درآمد.110 بعد از مرگ چنگیز، مغولان تصور می کردند روح او همه جا و همه وقت حاضر و ناظر بر کلیه امور است، و باید برای آرامش آن و مصون ماندن از خشمش ، به دستورهای وی در «یاسا» و «بیلیک» عمل کرد.111

ناگفته نماند که به مرور ملل و مذاهب مغلوب نیز در تثبیت دهنیت آرمانی جنگجویان قبایل تاثیر بسیاری داشتند:«در چین اعتقاد به اینکه بنیانگذار هر دودمان نوخواسته ای از جانب آسمانی تایید یافته است تا آن زمان سابقه ای دوهزار ساله داشت. در سنت چینی کامیابی در بدست آوردن تاج و تخت ف همانا دلیل تایید آسمانی شناخته می شد… در بین ترکان نیز قضیه به همین ترتیب بود، ترکان طی قرون و اعصار معتقد بودند تا خاندانی مورد الطاف « اولوتانگرای»(خدای بزرگ) قرار نگیرد نمی تواند برچنین موهبتی دست یابد.» 112 مسیحیان معتقد بودند که اسلام 666 سال بعد از ظهور پیامبر اسلام از پا در خواهد آمد و بعید نمی دانستند که تحقق چنین آرزویی در زیر لوای حکومت چنگیز خان انجام پذیرد.113 مسلمانان نیز بر اساس احادیث نبوی اعتقاد داشتند که:«نبی (صلی الله) فرمود که قیامت بپا نشود. تا شما را که امت منید مقاتله افتد با قومی که از شرق بیرون آیند، به روز موئینه پوشند و در شب زری موئینه باشند. سرخ رویان، تنگ چشمان ، پست بینی ، و روی های ایشان چون سپرهای پهن، و گوشهای اسپان ایشان شکافته.»114 چنگیز که دارای دستگاه اطلاعاتی کارآمد بود از همه این باورها برای تحکیم اعتقاد بفس فردی خود، و جنگجویانش سود می جست. هنگامی که « وحید الدین پوشنجی» از علمای مسلمان در جریان تاخت و تاز به امپراطوری ترکان خوارزمشاه به اسارت در می آید، از او درباره اخبار و احادیثی که درباره اخبار و احادیثی که درباره ظهورش بر سرزبانها بود تحقیق می کند. گزارش «منهاج سراج» از قول او چنین است:«… مدام ملازم درگاه او می بودم پیوسته از من اخبار انبیاء می پرسید و می گفت محمد از ظهور من و جهانگیری من هیچ اعلام داده بود؟ من عرضه داشتم احادیثی که در خروج ترک، روایت کرده اند، بر لفظ او رفت که دل من گواهی می دهد که تو راست می گویی.»115 قابل توجه است که چنین روایتی درباره هجوم بلا از جانب قبایل ترک از قرن ها پیش رواج داشت و هر جماعتی از ترکان تطبیق داده می شد. سلطان محمود غزنوی که خود ترک بود هنگامی که اولین نشانه های قدرت نمایی ترکان سلجوقی نمودار گردید معتقد بود که احادیث پیامبر در باب این ترکان است!!!!

نتیجه:

این مقاله فقط می تواند شمعی بسیار کوچک117 در روشن کردن گوشه کوچکی از تاریخ پرفراز و نشیب و مالامال از تحریف ایران باشد. اما در پایان ذکر چند نکته را ضروری می دانم:

1:تاریخ یکی از علوم زیربنایی در شکل گیری هویت هر جامعه ایست که بدونه علم صحیح بر آن نمی توان حال را چنان ساخت که باعث سرخوردگی در آینده نباشد.

2:مغولان بر ملل تحت سیطره خود تاثیرات بسیاری(که اغلب مثبت بوده) گذاشته اند و همچنین چنانکه در مقدمه نیز اشاره کردم بیشتر عمر امپراطوری آنان در جهت شکوفایی هنر؛ علم و دین صرف شده ؛ از آثار دلیری آنها در فو لکور اذربایجان می توان به این مثل جالب اشاره کرد«اغول ، مغول دی118» و یا در زمینه معماری نیز دنیای اسلام و مسیحیت دچار تحول شگرفی می شود بطوریکه اثر آثار تاریخی موجود متعلق به این دوران است یا حاصل سلسله هایی است که از بطن امپراطوری مغولان زاده اند. که از آنها می توان به یکی از شاهکارهای معماری جهان در هند یعنی تاج محل و یا فیروزه اسلام (گؤی مچید) اشاره کرد.

3: قصد داشتم به سیاست های دینی مغولان بپردازم که بنا به قولی که داده بودم و برای جلوگیری از تطویل بیشتر مقاله از آن صرف نظر کردم ولی چند سند ارئه می کنم تار در این باره نیز خلاء نشود:

رفتار فرمانروایان مغول معلول دستور خان بزرگ مبنی بر این بود، که به تمام ادیان آزادی داده شود؛ و روحانیون آن از پرداخت مالیات معاف یعنی از یکی از امتیازات مهم اشراف مغول119 برخوردار گردند.120 برای چنگیز خان و جانشین وی اوکتای که شامان(دین باستانی ترکان و مغولان) بودند، ادیان جهان یکسان بودند، و نیز آنها تعصبی نداشتند که دین خود را تحمیل کنند.121

/بهار/1384

منابع:

1: بیلیک/در برگیرنده وصایای چنگیز خان و اصول اخلاقی مغول

2: سیاست سپاهگیری مغولان و ایلخانان در ایران/تالیف:مصطفی ناصری راد(تبریز؛انتشارات فصّ؛1374)/مقدمه

3: تاریخ سّری مغولان/مولف ناشناس/اثری در قالب حماسه سرایی که 13 سال بعد از مرگ چنگیز به زبان ترکی اویغور و مغولی تدوین شده است. که علاوه بر روح حماسه پردازی در آن برای شناخت اقوام مغول و گامهایی که چنگیز برای قدرت پیموده و دلایل قبایل مغول به او و تشریح اسطوره ای آمال و ارمانهای خان بزرگ بسیار حائز اهمیت می باشد.

4: مصطفی ناصری راد/همان کتاب/مقدمه

5:علاءالدین عطاملک جوینی/ تاریخ جهانگشای/ به تصحیح علامه قزوینی/ به همت محمد رمضانی (تهران؛ انتشارات پدیده؛ خاور؛ 1366)ج1/ص17 و تاریخ مغول در ایران/نوشته:برتولد اشپولر، ترجمه: محمود میر آفتاب صفحه 25 و کتاب تورک، نوشته بارتولد/صفحه 395 در مورد لشکر کشی های چنگیز به چین رجوع کنیدبه:

        H.Demond Martin: The Mongol

Wars with His Hsia (1205-1227)”Journal of R.AsiaticSoc.”

The Rise of chingis Khan and his conquest of North china/Barthold/Baltimore1950

6: ایدی قوت= ایدیق قوت(اعحضرت مقدس) لقب خاقانان(باسی میل) در قرن سوم هجری بود، و ایغوریه این لقب را از آنان اقتباس کرده اند، رجوع کنید به : حدودالعالم/ولادیمیر مینورسکی/چاپ لندن1937/ص271و272(این کتاب به زبان انگلیسی می باشد)

7:جوینی/ج2/ص86 و محمدالراوندی؛راحهالصدور(لندن1921)ص174؛عنوان گورخان را معادل خان خانان می دانند. همچنین پلان کارپن/سفرنامه/ترجمه ولی الله شادان(تهران؛نشرفرهنگ سرای یساولی؛ تاریخ 1363)صفحه 65 و همچنین مارکوپلو؛ ترجمه حبیب الله صحیحی(تهران/بنگاه ترجمه و نشر کتاب ؛ 1350) صفحه 88

8:جوینی/همان کتاب/ج1/ص32تا39 و تاریخ مغول در ایران/ نوشته:برتولد اشپولر؛ترجمه محمود میر آفتاب ص25

9: حدودالعالم/ولادیمیر مینورسکی/چاپ لندن 1937/ص271و272(این کتاب به زبان انگلیسی می باشد) و تاریخ مغول در ایران/ همان کتاب/ص 25

10:ابن الاثیر؛عزالدین علی/الکامل(تاریخ بزرگ اسلام)/ترجمه ابوالقاسم حالت/تهران/علمی/1355/ج25/ص212،211 و جوینی/همان کتاب/ج1/ص58،53

11:شهاب الدین محمد خرندزی زیدری نسوی/سیرت جلال الدین مینکبرنی/به تصحیح مجتبی مینوی/تهران/انتشارات علمی و فرهنگی/ سال 1365/ص49

12: عباس اقبال/تاریخ مغول/تهران امیرکبیر/سال1365/ص46 و ساندرز/تاریخ فتوحات مغول/ترجمه ابوالقاسم حالت/تهران امیر کبیر/سال 1363/ص59

13:مصطفی ناصر راد/همان کتاب/ص47

14:رشیدالدین فضل الله همدانی/جامع التواریخ/به تصحیح بهمن کریمی(تهران نشر اقبال ، 1367) ج1 ص 55، 54 و 361

15: ابن اثیر/ همان کتاب /ج25/ص211،212 و خواند میر/تاریخ حبیب السیر/(تهران؛انتشارات خیام؛1352)ج2ص 649 و جوینی/ همان/ج2/ص82

16:رشیدالدین فضل الله همدانی/همان کتاب/ج1/ص346 و رشید الدین فضل الله همدانی/جامع التواریخ/به تصحیح بهمن کریمی(تهران نشر اقبال،1367)جلد1/ص82

17:نسوی/شهابالدین محمد خرندزی زیدری/سیرت جلاالدین مینکبرنی/به تصحیح و مقدمه و تعلیقات مجتبی مینوی/تهران/بنگاه ترجمه و نشر/1344.ص52 و خواند میر/همان/ج2/ص649 و جوینی/همان/ج2/ص62

18:جوینی/همان/ج12/ص42

19:رشیدالدین فضل الله همدانی/همان/ج1/ص361

20:جوزجانی/قاضی منهاج الدین عثمان بن سراج الدین/طبقات ناصری/به تصحیح و تعلیق عبدالحی حبیبی/تهران/ انتشارات دنیای کتاب/1362/ج2/ص124

21:ولادیمیز تسف/نظام اجتماعی و مغولان / ترجمه شیرین بیانی/(تهران؛شرکت انتشارات علمی و فرهنگی/1365)/ص 100

22:نسوی/همان کتاب/ص 37،36

23:شیرین بیانی/دین و دولت در ایران عهد مغول/(تهران؛ مرکز نشر دانشگاهی؛1367)/ص84،83

24:نسوی/همان کتاب/ص370 و مصطفی ناصری راد/همان/ص50

25:خواندمیر/همان کتاب/ص647،648

26:شیرین بیانی/همان کتاب/ص71

27:همان کتاب/ص80

28:نسوی/همان کتاب/ص71 و تالیف:مصطفی ناصری راد/همان کتاب/ص51

29:ابن اثیر/همان کتاب/ج25/ص152

30:ابن اثیر/همان کتاب/ج26/134و135